Demans Palyatif Bakımda Semptom Yönetimi

İleri Demans Palyatif Bakımında Semptom Yönetimi

İleri evre demans hastalarında sık görülen fiziksel semptomlar arasında ağrı, yeterli beslenme ve sıvı alımında güçlük, nefes darlığı ve enfeksiyonlar yer alır. Bu dönemde öncelikli yaklaşım genellikle farmakolojik olmayan yöntemlerdir ve bakım hedeflerine ulaşmak için gerektiğinde ilaç tedavileri devreye alınır. Demansın terminal evresinde bulunan hastalarda yutma güçlüğü sık görüldüğünden, ilaçların parenteral yollarla uygulanması çoğu zaman gerekli hale gelir.

İleri Demansta Ağrının Değerlendirilmesi ve Yönetimi

Ağrı, ileri demanslı bireylerde oldukça yaygın bir semptomdur. Eşlik eden hastalıklar, eski ya da yeni travmalar, ağız ve diş sağlığı problemleri ve basınç yaraları ağrıya neden olabilir. Demanslı bireyler ağrılarını ifade etmekte zorlandıkları için bu durum davranışsal ve psikolojik semptomlar şeklinde ortaya çıkabilir. Bu da bazen uygun ağrı kesici tedavi yerine antipsikotik ilaçların yanlış kullanımına yol açabilir. Ağrının doğru şekilde saptanabilmesi için klinik değerlendirme ile birlikte demansa özgü Abbey ağrı ölçeği gibi araçlardan yararlanılması önemlidir.

Kabızlık, işitme veya hareket destekleyici cihazların yanlış kullanımı, hareketsizlik, enfeksiyonlar ve daha önce var olan kronik ağrı öyküsü de geri dönüşümlü ağrı nedenleri arasında yer alır. Bu faktörler göz önünde bulundurulduktan sonra hastanın ağrı durumu yeniden değerlendirilmelidir.

Farmakolojik Olmayan Ağrı Giderme Yaklaşımları

İleri demans hastalarında ağrı yönetiminde ilaç dışı yöntemler büyük önem taşır. Uygun gövde pozisyonunun sağlanması, konforlu ve destekleyici yatak ya da oturma alanları oluşturulması hastanın rahatlamasına katkı sağlar. Masaj uygulamaları, ortamın sıcaklık ve ışık açısından düzenlenmesi, sakinleştirici müzik dinletilmesi ve uyku düzeninin iyileştirilmesi ağrının algılanmasını azaltabilir. Bunun yanı sıra ruhsal ya da inanç temelli uygulamalar ile sosyal ve kültürel etkinliklere katılım da bütüncül bakımın bir parçası olarak değerlendirilmelidir.

Farmakolojik Ağrı Tedavisi Yaklaşımı

Analjezik tedavi gerektiğinde, Dünya Sağlık Örgütü’nün analjezik merdiveni temel alınarak kademeli bir yaklaşım önerilir. Genellikle düzenli parasetamol ile başlanır. Demanslı bireylerde nonsteroid antiinflamatuvar ilaçların kullanımıyla ilgili kanıtlar sınırlı olmakla birlikte, opioid tedaviye geçmeden önce dikkatli şekilde değerlendirilebilir. Uzman görüşü eşliğinde, düşük doz güçlü opioidlerle başlanması etkinlik ve tolere edilebilirlik açısından tercih edilebilir.

Opioid kullanımına dair veriler sınırlı olduğundan, bu ilaçlar düşük dozlarda başlanmalı ve yavaş artırılmalıdır. Olası yan etkiler ve ilaç etkileşimleri yakından izlenmelidir. Yutma güçlüğü olan hastalarda sıvı formlar, deri altı veya transdermal uygulama yolları gibi alternatifler değerlendirilmelidir.

Beslenme ve Hidrasyonun Yönetimi

İleri demans, yemek yeme isteğinin azalması, yiyeceklerin tanınamaması, çiğneme ve yutma becerilerinin kaybı ile birlikte seyreder. Bu durum kalori alımında düşüşe ve kilo kaybına yol açabilir. Ağız ve diş sağlığının korunması, protez bakımının sağlanması ve iyi bir ağız hijyeni beslenmeyi destekleyen temel unsurlardır.

Yemeklerin görsel olarak çekici, kaliteli ve farklı duyulara hitap edecek şekilde sunulması iştahı artırabilir. Hastanın bilişsel ve yutma kapasitesine uygun olarak önceden kesilmiş, yumuşak ya da püre kıvamında gıdalar tercih edilebilir. Küçük porsiyonlarla daha sık besleme ve parmakla tutulabilen yiyecekler, çatal bıçak kullanımının zorlaştığı durumlarda fayda sağlayabilir. Dikkatin dağılmadığı sakin bir ortamda yemek için yeterli zaman tanınması önemlidir.

Elle besleme gereken hastalarda yutma güvenliğinin değerlendirilmesi ve gerekirse konuşma ve dil terapistine başvurulması önerilir. Yetersiz beslenen ve sadece normal gıda alımıyla kilosunu koruyamayan bireylerde oral besin destekleri öğün aralarında kullanılabilir. Beslenme planının oluşturulması için diyetisyen desteği alınması, öğün düzeni ve besin takviyesi açısından faydalı olabilir.

İleri Evrede Yapay Beslenme ve Sıvı Desteği

İleri demans hastalarında gerekli ilaçların yutulamaması durumunda sıvı formlar ya da deri altı ve transdermal uygulamalar tercih edilebilir. Bu evrede statinler, tansiyon ilaçları, aspirin ve benzeri koruyucu tedavilerin kesilmesi sıkça gündeme gelir.

Yapay beslenme ve hidrasyonun ileri demanslı bireylerdeki rolü sınırlıdır. Süregelen iştahsızlık, kilo kaybı, yutma güçlüğü veya tekrarlayan aspirasyon durumlarında hasta yakınları ve bakıcılarla birlikte karar verilmesi önemlidir. Kişinin önceden belirtilmiş tercihleri bakım planında yer almalıdır.

Enteral ya da parenteral yapay beslenme genellikle önerilmez ve sağkalımı artırmadığı bilinmektedir. Ayrıca ağrı, enfeksiyon, kanama, aspirasyon, zatürre ve sıvı yüklenmesi gibi ciddi komplikasyon riskleri taşır. Akut hastalık dönemlerinde sıvı aşırı yüklenmesini önlemek amacıyla deri altı ya da damar içi sıvılar dikkatle kullanılabilir. Yaşamın son döneminde parenteral sıvılar çoğu zaman uygun değildir ve ağız kuruluğunu gidermek için ağız bakımı ve nemlendirme yöntemleri tercih edilmelidir.